fbpx

Zwierzę jako istota żyjąca

21 maja 2023
246 Wyświetleń

Rozwój przepisów w zakresie prawa ochrony zwierząt

Zalążki problematyki prawnej ochrony zwierząt w ustawodawstwie pojawiły się stosunkowo późno, bo dopiero w drugiej połowie XX w. W obowiązującym prawie międzynarodowym aktem dotyczącym bezpośrednio zwierząt jest sporządzona w Waszyngtonie 3 marca 1973 r. Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem. Co do zasady konwencja dotyczy zagrożonych gatunków, ale zawarte w niej odniesienia odnoszą się do humanitarnej ochrony zwierząt. Na gruncie prawa europejskiego niekwestionowane znaczenie w tym zakresie mają konwencje przygotowane przez Radę Europy:

  • Konwencja Rady Europy z 13 grudnia 1968 r. o ochronie zwierząt w transporcie międzynarodowym,
  • Konwencja Rady Europy z 10 marca 1976 r. o ochronie zwierząt hodowlanych i gospodarskich (wprowadziła odpowiednie zasady bytowania zwierząt w systemach intensywnej hodowli),
  • Konwencja Rady Europy z 10 maja 1979 r. o ochronie zwierząt rzeźnych (której zasadniczym celem było przyczynienie się do harmonizacji metod uboju w Europie, tak aby stały się bardziej humanitarne),
  • Konwencja Rady Europy z 18 marca 1986 r. o ochronie zwierząt kręgowych używanych do celów doświadczalnych oraz do innych celów naukowych (której głównym założeniem było ograniczenie używania zwierząt do celów doświadczalnych, a w szczególności obejmujących poszukiwanie metod alternatywnych tak, aby zapobiec niepotrzebnym cierpieniom, jak również lękom zwierząt,
  • Konwencja Rady Europy z 13 listopada 1987 r. o ochronie zwierząt domowych (dotyczyła szeroko pojętego dobrostanu zwierząt)1.

W 1977 r. w Londynie Międzynarodowa Federacja Praw Zwierząt przyjęła Światową Deklarację Praw Zwierząt, która 25 października 1978 r. została zatwierdzona przez UNESCO. W deklaracji ujęto podstawowe założenia tzw. humanitarnej ochrony zwierząt, którą wyznaczają aksjologiczne założenia wskazujące postawę w stosunku do zwierząt. W tym ujęciu przyjmuje się, że zwierzę nie jest rzeczą, przyznaje mu się prawa do odczuwania bólu i cierpienia, a także daje gwarancje do odpowiednich warunków bytowania2.

Tradycje regulacji prawnej dotyczącej humanitarnej ochrony zwierząt w Polsce sięgają lat 20. XX w., wtedy ukazało się rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o ochronie zwierząt. Zasadniczą instytucją prawną rozporządzenia był zakaz znęcania się nad zwierzętami – zakaz ten był proklamowany w przepisie art. 1, który dodatkowo określa zakres przedmiotowej regulacji. Ważną cechą charakterystyczną aktu prawnego z 1928 r. była szeroka penalizacja naruszeń postanowień rozporządzenia, mianowicie wszystkie wypadki znęcania się nad zwierzętami uznano za wykroczenia3.

Obecnie obowiązującą ustawą regulującą zagadnienia związane z ochroną zwierząt jest ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, określającą aspekty postępowania ze zwierzętami kręgowymi, w tym zwierzętami kręgowymi wykorzystywanymi w celach naukowych lub edukacyjnych w zakresie nieuregulowanym w ustawie z dnia 15 stycznia 2015 r. o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych lub edukacyjnych.

Zwierzę, ale co to jest?

Należy podkreślić, że ustawodawca nie zdecydował się na stworzenie definicji legalnej „zwierzę”. Jednakże przepis artykułu 2 u.o.z. określa zakres przedmiotowy ustawy, ograniczając go do zwierząt kręgowych, co oznacza, że wskazane zasady postępowania w stosunku do zwierząt nie odnoszą się do mięczaków, skorupiaków czy owadów, bowiem nazwa tej grupy nawiązuje do wsypującego w ich budowie kręgosłupa.

W miejsce definicji, na mocy przepisu art. 1 u.o.z., statuowana została podstawowa dla tego aktu prawnego zasada, wskazująca, iż zwierzę nie jest rzeczą. Jest to istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia.

Ustawodawca w ten sposób dokonuje zabiegu dereifikacji zwierząt, który sprowadza się do stwierdzenia, że zwierzę nie jest rzeczą, natomiast przepisie w art. 1 ust. 2 u.o.z. wskazano, iż w sprawach nieuregulowanych w ustawie do zwierząt stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące rzeczy. Ujęcie zwierząt tak jak rzeczy ma znaczenie przede wszystkim ze względu na kwestie cywilnoprawne, ponieważ mogą one stanowić przedmiot własności4. Ustawodawca wskazuje dalej, że człowiek jest winien zwierzętom poszanowanie, ochronę i opiekę. Zaś każde zwierzę wymaga humanitarnego traktowania zgodnie z przepisem art. 5 u.o.z.

Jak już wspomniano, ustawodawca nie definiuje pojęcia „zwierzę”, jednakże wskazuje w ustawie kategorie zwierząt, a także określa poszczególne zasady postępowania w stosunku do nich. I tak w słowniczku ustawowym znajdziemy definicję legalną: zwierząt bezdomnych (art. 4 pkt 16), zwierząt domowych (art. 4 pkt 17), zwierząt gospodarskich (art.4. pkt 18), zwierząt laboratoryjnych (art.4 pkt 19), zwierząt wykorzystywanych do celów specjalnych (art.4 pkt 20) oraz zwierząt wolno żyjących (dzikich) (art. 4 pkt 21).

Humanitarne traktowanie zwierzęcia

Celem ustawy o ochronie zwierząt jest zagwarantowanie wprowadzenia pewnych minimalnych standardów postępowania w stosunku do zwierząt zaliczonych do odpowiednich kategorii. W celu zagwarantowania realizacji określonych założeń ustawodawca wprowadza katalog zakazów i nakazów w zakresie postępowania ze zwierzętami5.

Przepis art. 5 u.o.z. stanowi, że każde zwierzę wymaga humanitarnego traktowania. Pojęcie humanitarnego traktowania jest pojęciem prawnym zdefiniowanym w przepisie art. 4 pkt 2 jako traktowanie uwzględniające potrzeby zwierzęcia zapewniające mu opiekę i ochronę. Do kogo adresowana jest norma zawarta w art. 5 ustawy? Adresatem dyspozycji zawartej w przepisie art. 5 jest każdy, kto pod jakimkolwiek tytułem (tj. własność, posiadanie, dzierżenie) ma styczność ze zwierzęciem6. Humanitarne traktowanie wyrażone jest w zakazach:

  1. nieuzasadnionego lub niehumanitarnego zabijania zwierząt oraz
  2. znęcania się nad zwierzętami, rozumianego jako zadawanie albo
    świadome dopuszczanie do zadawania bólu lub cierpień

Ponadto ustawa kompleksowo określa poszczególne zasady związane np. z obowiązkami w zakresie transportu zwierząt. Wskazuje szczegółowo zasady postępowania ze zwierzętami gospodarskimi, domowymi, zwierzętami dziko żyjącymi czy ze zwierzętami wykorzystywanymi do celów rozrywkowych, widowiskowych, filmowych, sportowych i specjalnych. Kolejno w ustawie o ochronie zwierząt została opisana reglamentacja przeprowadzania procedur doświadczalnych z użyciem zwierząt7.

Nadzór

Organy administracji publicznej zobowiązane są przez przepisy ustawy o ochronie zwierząt do współdziałania w tym zakresie z odpowiednimi instytucjami na szczeblu międzynarodowym, jak i krajowym. Inspekcja Weterynaryjna sprawuje nadzór nad przestrzeganiem przepisów o ochronie zwierząt. Natomiast w celu realizacji przepisów ustawy Inspekcja Weterynaryjna oraz inne właściwe organy administracji rządowej i samorządu terytorialnego współdziałają z samorządem lekarsko-weterynaryjnym oraz z innymi instytucjami i licznymi organizacjami społecznymi, których statutowym celem działania jest ochrona zwierząt.

Ustawodawca podkreśla istotne znaczenie edukacji społeczeństwa w zakresie podstawowych standardów ochrony humanitarnej ze strony człowieka, dlatego w kwestii realizacji zakładanego celu przez ustawodawcę zgodnie z art. 8 ust. 2 u.o.z. Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania zobowiązany jest zgodnie z treścią przepisu do uwzględnienia problematyki ochrony zwierząt w podstawie programowej kształcenia ogólnego, zaś zarząd województwa przygotowuje i wykonuje program upowszechniania znajomości przepisów ustawy wśród rolników przez wojewódzkie ośrodki doradztwa rolniczego ( art. 8 ust. 3 u.o.z.).

Wnioski

Nie ulega wątpliwości, że zwierzęta stanowią zasadniczy komponent, element środowiska przyrodniczego. Ustawa o ochronie zwierząt obejmuje kompleksowo ochronę „braci mniejszych” i wskazuje standardy postępowania w zakresie różnych kategorii zwierząt. Należy podkreślić, że ustawa jest przesiąknięta treściami moralnymi, odwołuje się do wartości aksjologicznych8. Niewątpliwie, ze względu na szczególny charakter przedmiotu ochrony, ustawodawca ma utrudnioną pracę w zakresie kreowania rzeczywistości, bowiem problematyka znęcania się nad zwierzętami czy też podstawowych standardów – warunków egzystencji zwierząt jest tematem chwytliwym szczególnie dla mediów, a niektóre rozwiązania prawne zawarte w ustawie mogą wzbudzać kontrowersje i nietrudno o komentarze zabarwione podtekstem emocjonalnym9. Należy uświadomić sobie jednak, że zwierzę, jako istota żyjąca, zdolna jest do odczuwania cierpienia – nie jest rzeczą. Powinniśmy brać odpowiedzialność za swoich „mniejszych braci” – nie bądźmy obojętni na jakąkolwiek krzywdę, bowiem z moralnego punktu widzenia jesteśmy zobowiązani do reagowania, to jest nasz obywatelski obowiązek! Jeżeli jesteśmy świadkami znęcania się nad zwierzętami, o tym fakcie zawiadamiamy Policję, Straż Miejską, Inspekcję Weterynaryjną lub organizację zajmującą się statutowo ochroną praw zwierząt. Tego typu interwencja nic nas nie kosztuje, a może uratować niejedno istnienie.

Bibliografia:

  • Król M. A. , Humanitarna ochrona zwierząt [w:] Prawa i obowiązki przedsiębiorców w ochronie środowiska, pr. zb. red. P. Korzeniowski, Warszawa 2010.
  • Miłkowska-Rębowska J., Górski M., Ochrona użytkowa zasobów biosfery [w:] Prawo ochrony środowiska, (red.) M. Górski, Warszawa 2021.
  • Miłkowska-Rębowska J., Nowy model humanitarnej ochrony zwierząt – karnoprawne instrumenty ochrony i kształtowanie obowiązków gmin w zakresie przeciwdziałania bezdomności zwierząt, Przegląd prawa ochrony środowiska, Nr 1/2012.
  • Micińska-Bojarek M., Europejski standard doświadczeń na zwierzętach. Aspekty humanitarno-prawne, Przegląd prawa ochrony środowiska, Nr3/2012
  • Mroczkowski S., Ochrona zwierząt w świetle prawa i etyki, Przegląd hodowlany nr 1/2017
  • Mroczkowski S., Frieske A.,Sitkowska B., Grochowska E., Piwczyński D., Prawne aspekty humanitarnej ochrony zwierząt, Przegląd hodowlany nr 2/2015.
  • Radecki W. , Ustawa o ochronie zwierząt. Komentarz, Warszawa 2015.
  • Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 572).
  • 1 M.A. Król, Humanitarna ochrona zwierząt [w:] Prawa i obowiązki przedsiębiorców w ochronie środowiska, pr. zb. red. P. Korzeniowski, Warszawa 2010, s. 458.
  • 2 J. Miłkowska-Rębowska, M. Górsk, Ochrona użytkowa zasobów biosfery [w:] Prawo ochrony środowiska, (red.) M. Górski, Warszawa 2021, s. 818-819.
  • 3 W. Radecki, Ustawa o ochronie zwierząt. Komentarz, Warszawa 2015, s. 16.
  • 4 M.A. Król, Humanitarna ochrona zwierzą… opt. cit. s. 459.
  • 5 Zob. szerzej: J. Miłkowska-Rębowska, Nowy model humanitarnej ochrony zwierząt – karnoprawne instrumenty ochrony i kształtowanie obowiązków gmin w zakresie przeciwdziałania bezdomności zwierząt, Przegląd prawa ochrony środowiska, Nr 1/2012, s. 9-33; S. Mroczkowski, A. Frieske, B.Sitkowska, E. Grochowska, D. Piwczyński Prawne aspekty humanitarnej ochrony zwierząt, Przegląd hodowlany nr 2/2015, s. 34-36.
  • 6 W. Radecki, Ustawa o ochronie zwierząt…. opt. cit., s. 66.
  • 7 Zob. szerzej: M. Micińska-Bojarek, Europejski standard doświadczeń na zwierzętach. Aspekty humanitarno-prawne, Przegląd prawa ochrony środowiska, Nr3/2012, s. 112-127.
  • 8 Zob. szerzej: S. Mroczkowski, Ochrona zwierząt w świetle prawa i etyki, Przegląd hodowlany nr 1/2017, s. 4-6.
  • 9 W. Radecki, Ustawa o ochronie zwierząt…. opt. cit

tekst dr Emilia Nawrotek – doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Prawa Rolnego i Gospodarki Gruntami na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie – Skłodowskiej w Lublinie. Specjalizuje się w prawie rolnym oraz prawnej ochronie rolnych zasobów naturalnych. Autorka publikacji naukowych z zakresu tej tematyki.

Źródło: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Zostaw komentarz